Rada miasta Puławy ogłosiła rok 2025 rokiem księżnej Izabeli Czartoryskiej. Szkoda trochę, że postać niezwykłej arystokratki przyświecać nie będzie całemu powiatowi. Izabela powszechnie nazywana była Panią na Puławach, choć do rodziny Czartoryskich należało wiele innych miejscowości regionu takich jak Końskowola czy Kazimierz Dolny. A sama Izabela, mimo że żyła w innym świecie niż poddani jej ludzie, bardzo o nich dbała.
Z Puław do Kazimierza
Z Puław do Kazimierza droga niedaleka, a jeszcze bliższa z Parchatki, gdzie Izabela Czartoryska miała swoje urokliwe zacisze i romantyczny ogród krajobrazowy. Czy bywała w Kazimierz? Przywozić miała tu swoich gości, by mogli obejrzeć monumentalne budowle i usłyszeć romantyczną historię miłości Kazimierza wielkiego i pięknej Esterki. Izabela Czartoryska mogłaby zostać uznana za pierwszą przewodniczkę po naszym regionie. Promocję regionowi robiła doskonałą.
Z Puław do Kazimierza przybywał też Zygmunt Vogel, akwarelista, króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. W 1792 na życzenie króla przygotował widoki Miasteczka, które są dla nas po dziś dzień nieocenionym źródłem wiedzy o XVII Kazimierzu. Artysta sypiał raczej w puławskim pałacu niż po kazimierskich karczmach.
I tak było często w przypadku wielu i artystów i arystokratów. Odwiedzali puławski dwór, a do Kazimierza przybywali skuszeni opowieściami gospodyni.
Kazimierz na przełomie wieków
Na przełomie XVIII i XIX wieku Kazimierz był w opłakanym stanie. Miasto królewskie zarządzane było przez starostów. Czasy tych „wielkich”, Firlejów czy Lubomirskich minęły bezpowrotnie. Miasto wycieńczone przez wojny ze szwedami podupadało. Dołożyło się do tego odsunięcie się Wisły i bessa w handlu zbożem. Do tego, w końcu XVII wieku przez Kazimierz przeszła seria pożarów.
Wiele budowli popadało w ruinę. Ratował miasto jeszcze król, który założywszy Komisję Dobrego Porządku w 1784 roku objął jej działaniami i Kazimierz. Remonty dotyczyły kilka spichlerzy, dobra i kościelne i gminy żydowskiej.
Miasto prywatne
W 1819 roku dziedziczka starostwa kazimierskiego, Anna z Zamojskich Sapieżyna otrzymała w zamian za nie inne dobra. A Miasteczko zakupił książę Adam Kazimierz Czartoryski.
Przez 13 lat dobra należały do potężnych magnatów. Krótko, gdyż w 1832 roku dobra Czartoryskiego, jako „winowajcy kategorii II” zostały przez Rosjan skonfiskowane.
Możemy pogdybać co by było, gdyby Kazimierz nadal był częścią magnackich dóbr. Za swojego panowania Czartoryscy gospodarnie zaczęli od remontu podmiejskich folwarków, młyna i wiatraka. Więcej nie zdążyli zrobić. A może zapędy ogrodowe Izabeli objęłyby architekturę kazimierskich sadów?
A kim była Izabela Czartoryska?
Ciężko napisać w jednym akapicie o tej niezwykłej kobiecie. Jej historia zachwyca i pociąga moich turystów, budząc wypieki na twarzy i motywując do samodzielnych poszukiwać i lektury. A lektury związanej z Izabelą czy inspirowanej jej postacią w ostatnich latach przybywa.
No to kim była? Magnatką, przedstawicielką jednej z najbogatszych i najważniejszych rodzin magnackich schyłku Rzeczpospolitej szlacheckiej. Kobietą pełną sprzeczności i wielkich uczuć. Dobrą żoną* i matką. Wielką patriotką. Zainteresowana kulturą, sztuką i dążyła do dobrobytu kraju.
Wraz z mężem stworzyła w Puławach drugi po warszawskim dwór ówczesnej Polski. Skupiała artystów, a jej działania kulturalne i patriotyczne przyniosły Puławom przydomek Polskich Aten.
Izabela w Puławach stworzyła pierwsze polskie muzeum – przygotowując pod zbiory dwa niezwykłe budynki: Świątynię Sybilli i Dom Gotycki. Sprowadziła do Polski bezcenne dzieła sztuki, w tym Portret młodzieńca Rafaela Santi**, Damę z gronostajem Leonarda da Vinci oraz Krajobraz z miłosiernym samarytaninem Rembrandta van Rijna.
Miłośniczka ogrodów romantycznych. Puławski ogród księżnej opisany został w niezwykle popularnym poemacie Jacquesa Delille’a „Ogrody”. A warto dodać że tłumaczenia na język polski dokonali Franciszek Karpiński i jego uczennica, córka Izabeli, Maria Czartoryska. Sama księżna napisała coś na kształt podręcznika dla bogatych ogrodniczek „Myśli różne o sposobie zakładania ogrodów”.
Edukowała swoich włościan, zakładając szkołę we Włostowicach. Przygotowała także swoisty podręcznik „Pielgrzym w Dobromilu czyli nauki wiejskie”.
Izabela, to kobieta innych czasów. Miała jednak energię, cele i idealizm, które mogą zainspirować i nas.
*Zarzuty o romansach od razu tłumaczymy: takie były czasy, taki był układ. Dodatkowo przypominamy, że jeśli przy boku kobiety widoczny jest piesek, to jest ona zawsze wierna. Ideologicznie Izabela zawsze wierna była mężowi.
** Portret młodzieńca skradziony został przez Niemców w czasie II wojny światowej i ślad po nim zaginął. To jedno z najbardziej wartościowych dzieł sztuki po dziś dzień poszukiwanych.
Czytaj także:
Nieopodal: Parchatka księżnej Izabeli>>>
Kobiecą ręką>>>
